Skjelettfunnet i Skottahola datert til eldre jernalder

Fylkeskonservatoren kan dermed slå fast at funna og Skottahola er eit automatisk freda kulturminne. Fylkeskonservatoren si tolking er at Skottahola primært er blitt nytta som ein gravplass i eldre tider.

På tur
I slutten av april fann ei person på tur med familien sin  menneskebein i eit område ved Dragseid i Fusa kommune. Familien fann bein dels i ein gammal plastpose, dels i holrom mellom steinblokkene i området.
  
Historikk og segn
Saka har ein nokså lang historikk. Før fylkeskonservatoren starta med å nøste opp i trådane visste vi dette: Folk som bur i området fortel at to gutungar fann ein del bein i Skottahola rundt 1969/1970. Ein av dei vaksne syntest det var urovekkande å ha bein liggjande i hola slik, så han gjekk opp til Skottahola og samla inn beina og hovudskallen. Han tok dei heim og ringde til nokon (uvisst kven) og varsla om funnet. Ingen viste interesse for funnet. Han gjekk seinare tilbake med beina og nokre av dei vart liggjande i ein pose. Ingen har visst sikkert nøyaktig kor han la dei.

Kaptein Sinclair
Der var fleire tankar og teoriar om kvifor beina var i Skottahola og kor gamle dei kunne vere. Fleire knytte dei til historia om kaptein Sinclair og skottehæren som i 1612 vart jaga frå Kringen. Dei som overlevde kan ha komme seg til Fusa for å redda seg om bord til skotske skip som kom hit for å laste furu og eik til den store båtproduksjonen i Skottland på den tida. Kanskje dei søkte ly i Skottahola og døydde der? Det gjekk også eit segn om to skottar som skal ha budd i Skottahola ein vinter. Desse to dreiv og plyndra gardane i distriktet nattestid. Nokre meinte at dei også tok livet av folk som gjekk forbi tilhaldstaden deira.

Tannlege i Os
Ei full forståing for kva som hadde skjedd i saka fekk vi først då Os og Fusaposten hadde eit oppslag om at ein tannlege i Os hadde fleire bein (delar av hovudskalle og kjeve) frå Kilen i Fusa. Desse funna hadde han fått inn då han tidleg på 70-talet hadde vore på besøk til Kilen saman med far sin og lokalhistorikar Johannes Bøe.
 Mannen dei besøkte hadde delar av ein hovudskalle liggjande som hadde blitt funnen i «Skottahola», og han hadde dårleg samvit for at restane ikkje var komne i vigsla jord. Vi  må tru at dette er same mann som folk fortel om; han som hadde ringt ”nokon” og fortald om funnet, og lagt bein tilbake i hellaren. Denne ”nokon” han ringde må ha vore lokalhistorikaren Johannes Bøe.

Lite interesse
Den eldre mannen i Kilen spurde tannlegen om

Her i Skotthola i Fusa er det gjort funn av menneskebein som er 1500 til 1900 år gamle. Osteolog Anne Karin Hufthammer frå Bergen museum er her på undersøking i lag med arkeologar frå fylkeskonservatoren.

Arkeolog Elisabeth Warren registrerer funn i Skottahola. Trekol som var funne er no til datering.

han ville ha beina sidan han var ein fagperson og verka å vere interessert. Tannlegen tok delane av hovudskallen med seg, men møtte lite interesse for funna på Odontologen. Han har hatt beina på kontoret sitt etter dette. Det er sannsynlig at mannen i Kilen har trudd at tannlegen var ein representant frå museet; han vart i alle høve sett på som ein fagperson med tilknyting til Universitetet i Bergen. Historia om at Bergen Museum har fått inn hovudskallen stemmer derfor ikkje, og forklarar kvifor Bergen Museum ikkje kan finne noko slikt i sine magasin.
Avisoppslaget i Os- og Fusaposten førte til at Hordaland fylkeskommune ringde tannlegen og det vart gjort avtale om at han skulle levere funna inn.

Fylkeskommunen  si undersøking
I midten av mai i år reiste arkeologane Elizabeth Warren og Kjersti I. Vevatne ved kultur- og idrettsavdelinga  til Kilen, saman med osteolog Anne Karin Hufthammer frå Bergen Museum.
 Føremålet med turen var å undersøke om der var anna daterbart materiale i hellaren i form av trekol, kulturlag eller gjenstandsfunn. Ein ville også ta inn eventuelle skjelettdelar som var synlege for å sikre at desse ikkje vart forstyrra. På veg til Fusa var vi innom tannlegen og henta beinmaterialet  han har hatt på kontoret sitt.

Store flyttblokker
Skottahola er ei hole som er danna av store flyttblokker. Her er fleire stader svært trongt, og berre barn kan komme seg fram. Over hola er der ein heller; taket i hola er med andre ord golvet i helleren. Det er her beina er funne.
 Det vart  grave ei prøverute i helleren der vi fann eit lag med trekol. Ei prøve av trekolet er no til analyse for datering. Det vart også funne ein nagle som kan vere forhistorisk. Det vart tatt inn noko meir skjelettmateriale. Beina låg laust på steinane; tydeleg lagt dit den siste månaden då folk hadde vore i hellaren og leita etter bein. Vi tok også inn nokre bein som låg laust mellom steinane. Det vart ikkje grave djupare i hellaren etter fleire bein.

Datering
Bergen Museum sende inn datering på skjeletta og dateringsresultata er klare. Vi har å gjere med minst fem ulike vaksne individ, og dei levde for 1900 til 1500 år sidan, dvs. i eldre jernalder. Vi kan dermed slå fast at funna og Skottahola er eit automatisk freda kulturminne.
 Grunneigar kunne fortelje at då han var barn på 70-talet visste dei godt om Skottahola, og han kunne hugse at der var bein i sjølve hola som ligg under hellaren. Med bakgrunn i dette må vi tru at alle beina opphavleg har lagt inne i hola, og er blitt flytta opp i hellaren i nyare tid. Dette kan forklara kvifor dei har så liten overdekking, og at dei ligg i så tronge holrom.

Tolking
Der er gjort funn av forhistoriske menneskebein i fleire holer og hellerar på Vestlandet,  m.a. i Skipshelleren (Vaksdal kommune) og Ruskeneset (Bergen kommune). Holer og hellerar har vore brukt til å bu i, og i mange av dei er det tjukke og rike kulturminnelag med funn av reiskapar og matavfall. Dette er så langt ikkje påvist i Skottahola og vi må tru at staden primært er blitt nytta som ein gravplass i eldre jernalder. Lika har truleg vorte plasserte inne i hola, og mykje tyder på at dei ikkje vart gravne ned.

Gravskikk
Gravskikken i eldre jernalder elles er nokså varierande. Lika kan vera både brende og ubrende, lagt i haug, i røys, eller ikkje blitt markert. Det er ikkje ukjent at folk i eldre jernalder er blitt gravlagd i hellarar og holer, men vi har så langt ikkje mange slike funn. Funna frå Kilen i Fusa er i så måte svært spennande og kan gi oss ny kunnskap om kva folk tenkte og trudde om livet og døden i forhistorisk tid.